Karadeniz'de sessiz katil, su altında kilometrelerce uzanıyor: Çözüm KTÜ'den geldi

Karadeniz’de deniz kirliliği ve biyoçeşitlilik kaybına yol açan hayalet ağlar, KTÜ’nün yer aldığı AB destekli ROWER projesiyle su altı robotları ve yapay zekâ sistemleri kullanılarak tespit edilip temizlenecek.

Karadeniz’de deniz kirliliğine neden olan ve biyoçeşitliliğe zarar veren “hayalet ağlar”ın ekosistem üzerindeki etkisi, Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) öncülüğünde yürütülecek AB destekli ROWER projesiyle yenilikçi yöntemlerle incelenecek. Proje kapsamında su altı robotlarıyla ağların tespiti ve çıkarılması, kamera ve yapay zekâ sistemleriyle de su altı canlılığının izlenmesi hedefleniyor.

Denizlerde kirlilik ve aşırı avlanmanın yanı sıra terk edilmiş balık ağlarının oluşturduğu tehditin Karadeniz’de de ciddi boyutlara ulaştığı belirtildi. Avrupa Birliği (AB) İnterreg programı kapsamında 2024’te başlatılan BlackNETs projesiyle Türkiye, Romanya, Gürcistan ve Bulgaristan ortaklığında Karadeniz’de hayalet ağların tespiti ve temizlenmesine yönelik çalışmalar yürütüldü. Proje sürecinde Karadeniz’den yaklaşık 10 bin ton hayalet ağ toplandığı kaydedildi.

ROWER projesi devreye alındı

Elde edilen veriler doğrultusunda Karadeniz’de ekosistem restorasyonuna yönelik ikinci aşama proje başlatıldı. AB destekli ROWER projesi kapsamında Tarım ve Orman Bakanlığı katkısıyla ekolojik açıdan korunması gereken sahalar belirlendi. Bu alanlarda hayalet ağların temizlenmesi ve ekosistem üzerindeki etkilerinin incelenmesi planlandı.

Proje çerçevesinde su altı robotlarıyla hayalet ağların tespiti ve çıkarılması sağlanacak, kamera ve yapay zekâ destekli sistemlerle su altındaki canlı çeşitliliği anlık izlenecek. 14 ülkeden 34 ortağın yer aldığı projede hayalet ağların etkilerinin azaltılması ve biyoçeşitliliğin korunması amaçlanıyor.

“Karadeniz’de kilometrelerce ağ var”

KTÜ Sürmene Deniz Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Coşkun Erüz, hayalet ağların denizde kaldıkça avcılığa devam ederek ekosisteme zarar verdiğini belirterek şu değerlendirmede bulundu:

"Amacımız; Karadeniz'deki plastik, çöp atıkları, deniz altında birikmiş olan ya da su içerisinde serbest yüzen balık ve diğer organizmaları avlamaya devam ederek, denizel biyoçeşitliliğe zarar veren hayalet ağları inceleyip temizlemekti. Aynı zamanda da avcılık sonrasında kaybolan, terk edilen ağlar ve diğer misina, olta gibi av malzemelerin Karadeniz'deki durumunu ortaya koymaktı. Proje kapsamında yaklaşık 2 bin kişiye eğitimler verildi. Balıkçılarla bilgi paylaşımları yapıldı. Kamu kurumları ve diğer ekiplerinde desteğiyle toplamda 10 bin ton hayalet ağ toplandık. Bu on binlerce hayalet ağın sadece bir kısmı. Karadeniz'de uzunluğu kilometrelere varan terk edilmiş ağlar bulunuyor. Bunları azaltmamız gerekiyor. Hayalet ağlar, denizde kaldığı sürece yıllarca kontrolsüz şekilde avlama yapmaya devam ediyor. Bu durum hem ekonomik kayıp hem de biyoçeşitliliğin yanı sıra habitatın bozulmasına ve kirlenmesine neden oluyor. Parçalandığında da mikroplastiğe dönüşüyor"

Habitat iyileştirme çalışmaları yapılacak

Prof. Dr. Erüz, ROWER projesiyle habitat iyileştirme çalışmalarının yürütüleceğini belirterek, "Hayalet ağlar, mümkün olan en kısa sürede tespit edilerek toplanması gerekiyor. Birlikte çalışarak bunu yapabilmemiz mümkün. Biz akademisyenler olarak bilgi üreteceğiz, özel sektörler geri dönüştürecek, belediyeler de toplanmasını ve bertarafına destek verecek. Tarım ve Orman Bakanlığı da balıkçılara yönlendirecek ve balıkçılar da işin içine katılarak bir eylem yapılmış olacak. Bu kapsamda da ikinci projemiz olan ROWER projesini başlattık. AB destekli, bakanlık katkısıyla Trabzon'da pilot bir çalışma başlayacak. Ekolojik olarak önemli olan ve korunması gereken sahalar belirlenip bu sahalarda kapsamlı bir temizleme yapılacak. En önemlisi biyoçeşitliliği yeni inovatif tekniklerle ortaya koyarak habitat iyileştirme çalışmaları yapacağız. Su altı robotları kullanılarak ağlar tespit edilerek, geri kazandırılacak. Su altındaki canlı çeşitliliğini kamera ve yapay zeka sistemleriyle tanımlayacak. Biyoçeşitliliğin mevcut durumunu ve iyileştirme süreci ortaya konacak. Tamamen yeni ve bugüne kadar uygulanan tekniklerin dışında tekniklerle yapılacak" dedi.

KTÜ: Amaç Karadeniz’de ekosistem restorasyonu

KTÜ Deniz Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Rafet Çağrı Öztürk de projeye ilişkin şu bilgileri paylaştı:

"Projemiz destek almaya hak kazandı. Toplamda 14 farklı ülkeden 34 farklı ortağın yer alacak ve yaklaşık 12 milyon avroluk bir bütçeye sahip. Karadeniz Teknik Üniversitesi olarak bölgesel uygulamalar ve bilimsel çalışmalarla aktif rol üstleneceğiz. Asıl amacımız, Karadeniz'de ekosistem restorasyonu olacak. Deniz kirliliğinin azaltılması, çöp kirliliğinin azaltılması ve diğer hayalet ağların kirliliği ile biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik saha çalışmaları yürüteceğiz. Pek çok yenilikçi ve tahribatı olmayan yöntemler kullanacağız"

Koruma alanı eksikliği vurgusu

Doç. Dr. Öztürk, Karadeniz’de belirli koruma alanlarının bulunmadığına dikkat çekerek, "Stereo kamera sistemlerini de kullanacağız. Bu tür ağların su ortamından en az tahribatla alınabilmesi için su altı aracı geliştireceğiz. 4 yıl boyunca yoğun olarak alanda çalışarak ekosistem izlemeleri yapacağız. Asıl hedefimiz, Karadeniz'deki hayalet ağların etkilerini minimize edebilmek ve ortaya bir farkındalık koymaktır. Hayalet ağların yerlerini belirleyerek, en verimli şekilde çıkartacağız. Karadeniz'de belirli koruma alanı yok. Pek çok farklı sucul ekosistemde, farklı yerlerdeki biyoçeşitliliği değerlendireceğiz. Habitatları iyileştirmeye yönelik çalışmalarımız olacak aynı zamanda deniz çöplerinin etkilerini azaltmaya yönelik de somut adımlar atmaya çalışacağız" diye konuştu.