BOSNA — Kanın, Gözyaşının ve Kardeşliğin Şehri (4)

Ah Bosna, ah! Kanı, gözyaşını, katliamı, çaresizliği ve bütün bunların ortasında ayakta kalmaya çalışan bir halkın direnişini hatırlatan Bosna…

Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç'in memleketi, benim için artık yalnızca bir şehir veya bir ülke değildi. İnsanlığın sınandığı, kardeşliğin bedelinin ağır ödendiği ve unutulmaması gereken acıların yaşandığı bir yerdi. Adeta bir tarih, bir yaşanmışlıktı.

Ve Aliya'nın şu sözleri yankılandı hafızamda: “Savaş ölünce değil, düşmana benzeyince kaybedilir.”

Kosova'da gördüğümüz sıcaklığı Bosna'da da gördük. İnsanlar bizi içtenlikle karşıladı, samimiyetle kucakladı. Onların davranışlarında geçmişten gelen bir yakınlığın ve Türkiye'ye duyulan özel bir sevginin izlerini hissettim. Bütün bunlar beni mutlu ederken bir yandan da mahcup ediyordu.

Kendi kendime, “İyi ki bizi bugünkü hâlimizle bütünüyle tanımıyorlar.” diye düşündüğüm anlar oldu. Ardından daha ağır bir soru geldi aklıma: Acaba geçmişteki fedakârlık ruhunu, inancı ve başkalarının derdiyle dertlenme anlayışını bugünün gençlerine ne kadar aktarabiliyoruz?

Geçmişte bu topraklara gelen, zor zamanlarda insanlarla omuz omuza duran nesillerin hikâyelerini düşündüm. Bugün aynı sorumluluk bilincini taşıyıp taşımadığımızı sorguladım. Bosna'da yaşananlar ise bütün bu düşüncelerimi çok daha ağır bir noktaya taşıdı.

Saraybosna'da dolaşırken savaşın izlerini, katliamların hatırasını ve geride kalan insanların acılarını düşündük. Anlatılanları dinledikçe savaşın yalnızca cephede yaşanmadığını; evlerde, ailelerde, kadınların ve çocukların hayatlarında da derin yaralar açtığını gördük. Tecavüzleri, katliamları, toplu mezarları ve insanların yaşadığı çaresizliği dinledik. Hayatını kaybeden insanların hikâyeleri, yakınlarını kaybedenlerin acıları ve bir halkın hayatta kalma mücadelesi hepimizi derinden etkiledi. Orada duyduklarımız karşısında gözyaşlarımızı tutmakta zorlandık.

İnsan, bazı şeyleri okuyarak öğrenebilir. Fakat bir acıyı o acının yaşandığı yerde dinlemek, bambaşka bir duygudur. O zaman tarih, sayfalardaki tarihlerden ve isimlerden çıkar; yüzlere, seslere ve insan hikâyelerine dönüşür. Bosna'da bunu hissettim.

Bu nedenle Türkiye'deki tarih derslerinde Bosna Savaşı'nın mutlaka daha kapsamlı biçimde anlatılması gerektiğine inanıyorum. Gençlerimiz yalnızca savaşların ne zaman başladığını ve bittiğini öğrenmemeli; savaşın insanlara neler yaptığını, nefretin nasıl büyüdüğünü, toplumların nasıl parçalandığını ve insanlığın hangi noktalarda sınıfta kaldığını da anlamalı. Çünkü geçmişini bilmeyen bir nesil, gelecekte aynı hataların tekrarlanmasına karşı daha savunmasız olabilir.

Gençlerimizin tarihini öğrenmesini istiyorum; fakat bu öğrenme, başka milletlere karşı nefret duymak için değil, insanlığın ortak acılarından ders çıkarmak için olmalı. Bosna'ya gidip de Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç'in mezarını ziyaret etmemek olmazdı. Mezarını ziyaret ettik, dualar ettik. Bosna şehitlerini ve bütün hayatını kaybedenleri rahmetle andık. Orada aklıma Aliya İzzetbegoviç'e atfedilen bir anekdot geldi.

Anlatıldığına göre, savaş sırasında Bosna-Hersek'e Türkiye'den bir heyet gelir. Heyette bulunan kişilerden biri, Aliya'ya bir Türk mütefekkiri olarak takdim edilir. Bunun üzerine söz konusu kişi, kendisinin Türk değil, Kürt olduğunu belirtir. Aliya'nın ise şu sözleri söylediği aktarılır: “Bak dostum, bizi burada öldürürken Türk diyorlar ve biz bununla gurur duyuyoruz. Hâlbuki biz Boşnağız.”

Bu anekdotun bende uyandırdığı düşünce açıktı: İnsanlar bazen kendi kimliklerinden önce, başkalarının kendilerine yüklediği kimlikle karşı karşıya kalırlar. Bosna'da Müslüman kimliği, Boşnak kimliği ve Türkiye ile kurulan tarihî bağlar iç içe geçmişti. Bu durum, kimliklerin ne kadar karmaşık ve çok katmanlı olabileceğini gösteriyordu.

Avrupa'da ve dünyanın farklı yerlerinde Müslüman denildiğinde Türk kimliğinin de sık sık akla gelmesi, tarih boyunca kurulan siyasi, kültürel ve dinî bağların bir sonucudur. Elbette Müslümanlık çok farklı milletleri ve kültürleri kapsar; Araplar, Kürtler, Çerkesler, Boşnaklar ve daha nice halk bu büyük dünyanın parçalarıdır.

Ancak Türklerin İslam tarihindeki rolü, Osmanlı'nın yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalarda bıraktığı izler ve Balkan halklarıyla kurulan tarihî ilişkiler, Türkiye'nin bu coğrafyadaki algısını anlamak bakımından önemlidir. Bütün bunları düşünürken bir kez daha anladım ki geçmiş, yalnızca övünülecek bir miras değildir. Aynı zamanda bugünün insanına yüklenen bir sorumluluktur.

Bosna'da gördüğüm acılar bana savaşın ne kadar yıkıcı olduğunu, Kosova'da karşılaştığım özlem ise insanların kendilerini yalnız hissettiklerinde geçmişe nasıl tutunduklarını gösterdi. Ve zihnimde şu düşünce kaldı:

Tarihî miras, yalnızca geçmişte ne olduğumuzla değil, bugün nasıl insanlar olduğumuzla da ölçülür. Şehirlerin sokaklarından çok insanların gözlerinde, tarihî yapıların taşlarından çok onların anlattığı hikâyelerde izler buldum. Bu yolculuk benim için bir gezi olmaktan çıktı; tarihle, vicdanla ve kendimizle yüzleşmeye dönüştü.

Balkanlar'ın bir tarafı gerçekten bal gibi tatlıydı: İnsanların sıcaklığı, dostluğu, misafirperverliği ve ortak hatıralarımız…

Diğer tarafı ise kan ve gözyaşıydı: Savaşlar, katliamlar, kayıplar ve hâlâ dinmeyen acılar.

Belki de Balkanlar'ı anlamak için bu iki gerçeği birlikte görmek gerekiyor. Çünkü bu coğrafyanın izleri yalnızca geçmişte değil, bugün de insanların gönlünde yaşamaya devam ediyor.

TRABZON'DA MİMARLAR NE İSTİYOR? PROJELERE İTİRAZLAR TARTIŞMA KONUSU
TRABZON'DA MİMARLAR NE İSTİYOR? PROJELERE İTİRAZLAR TARTIŞMA KONUSU
İçeriği Görüntüle

Son olarak şunu özellikle belirtmek isterim ki Balkanlar kaynamaya hazır bir kazan gibi. Özellikle Karadağ, Kosova ve Bosna. Sadece bir kıvılcım yeter. Ve daha ilginci, herkes bu karmaşaya karşı hazırlıklı.